Bir milletin kaderini belirleyen şey nedir? Okulları mı, üniversiteleri mi, sınavlarda aldığı dereceler mi? Yoksa bütün bunların ötesinde, görünmez ama her şeyi şekillendiren derin bir ruh mu vardır?
Kanaatimce mesele eğitimden önce kültür meselesidir. Çünkü eğitim bir binaysa, kültür onun temelidir. Temeli zayıf olan bir yapının katları ne kadar yüksek olursa olsun, ilk sarsıntıda çatlamaya mahkûmdur.
Kültür; bir milletin hafızasıdır. Dedelerimizin duasında, ninelerimizin ninnisinde, bir şairin mısrasında, bir bestekârın notasında, bir mimarın taşlara işlediği estetik anlayışında yaşar. İnsanlara sadece nasıl yaşayacaklarını değil, niçin yaşayacaklarını da öğretir. Eğitim bilgi verir; kültür ise mana kazandırır.
Bugün dünyanın birçok yerinde insanlar her zamankinden daha fazla bilgiye sahiptir. Fakat aynı insanlar anlam arayışının en derin krizlerini yaşamaktadır. Çünkü bilgi arttıkça hikmet artmaz. Bir insan en karmaşık hesapları yapabilir, en ileri teknolojileri üretebilir; fakat kendi medeniyetinin sesini duyamıyorsa, geçmişiyle bağ kuramıyorsa ve geleceğe dair bir ülkü taşıyamıyorsa iç dünyasında eksik kalan bir şey vardır.
Bir ağacı ayakta tutan dalları değil, toprağın altında görünmeyen kökleridir. Kültür de milletlerin köküdür. Köklerinden koparılan bir toplum, bir süre daha yaşayabilir; fakat zamanla rüzgârın önünde savrulan kuru yapraklara dönüşür. Oysa köklerine bağlı olan milletler, en sert fırtınalardan sonra bile yeniden filiz verebilirler.
Tarih bunun sayısız örneğiyle doludur. Medeniyetler yalnızca okullar kurarak büyümediler. Şiirle, musikîyle, mimariyle, ahlakla ve ortak bir hayat tasavvuruyla yükseldiler. İnsanları aynı ideal etrafında toplayan şey müfredatlar değil, kültürün mayaladığı ortak ruh oldu.
Bu yüzden eğitimden söz ederken kültürü ihmal etmek, nehre bakıp kaynağını unutmak gibidir. Eğitim, kültürün taşıdığı suyu nesilden nesile ulaştıran bir kanaldır. Kaynak kurursa kanalın hiçbir anlamı kalmaz.
Bugün bize düşen görev, gençlerimizi yalnızca bilgiyle donatmak değil; onları kendi medeniyetlerinin sesiyle buluşturmaktır. Çünkü kültürünü tanımayan nesiller başarılı olabilir, fakat büyük olamazlar. Zengin olabilirler, fakat derinleşemezler. Güçlü olabilirler, fakat kalıcı iz bırakamazlar.
Milletleri yaşatan şey yalnızca okullardan çıkan diplomalar değildir; gönüllerde yaşayan hatıralar, dillerde dolaşan türküler, kitaplarda saklanan hikâyeler ve kuşaktan kuşağa aktarılan değerlerdir. İşte bu yüzden kültür meselesi, eğitim meselesinden daha ehemmiyetlidir. Çünkü eğitim aklı besler; kültür ise hem aklı hem ruhu inşa eder.
Ve insanı insan, milleti millet yapan da tam olarak budur.
Hars ve marif, birlikte olmadıkça tek başına bir mana ifade etmeyecektir. Hars ve maarifin harmanlanarak aktarılması, bireyin aslına rücu etmesine fayda sağlayacaktır. Diğer yandan; edebiyat bir milletin ruhunu yansıtır.