Tanzimat edebiyatı nedir, temsilcileri kimlerdir?

1839’da yayımlanan Tanzimat Fermanı sonrası ortaya çıkan edebi akıma Tanzimat edebiyatı denir. Bu dönemden sonra Batı tarzı türler ve edebi akımlar, Osmanlı edebiyatına etkisini daha da hızlandırdı.

Bu süreçte çıkartılan ilk özel gazete olan Tercüman-ı Ahval, bu anlamda Tanzimat edebiyatının başlangıcı sayılır. Gazete, Şinasi ve Agah Efendi tarafından 1860-1866 arasında çıkartılmıştır.

TANZİMAT EDEBİYATININ GENEL ÖZELLİKLERİ

Bu dönemde yeni türler Türk edebiyatına girmiştir. Daha doğrusu sistematik anlamda bir giriştir bu. Roman, bu türlerin en ilgi çekeni olmuştur ki günümüzde de hem Türkiye’de hem dünyada en fazla ilgi gören edebiyat türüdür. Öyle ki okuma kültürü genelde roman üzerinden ilerlemektedir.

Yine hikaye de bu kapsamda değerlendirilebilir. Makale, eleştiri, anı, tiyatro gibi edebi türler de özellikle Franız edebiyatı üzerinden literatürümüze girmiştir.

Fransız Rousseau, Montesquieu, Voltaire gibi ünlü yazarların işlediği adalet, hak, millet kavramlar, Türk edipleri de etkiledi. Bu dönemde “Sanat, toplum içindir” düsturu benimsendi.

Abdülhak Hamit, Recaizâde Mahmut Ekrem, Sami Paşazade Sezai gibi ikinci dönem Tanzimat edebiyatçıları ise “Sanat, sanat içindir” görüşündedirler.

Daha önce halktan kopuk olan Divan edebiyatının aksine Tanzimat edebiyatı halka inebilecek bir edebiyatı savunmuştur. Bu dönemde bu görüşe paralel olarak edebiyat, halka daha kolay inmeye başlamıştır. Dil, daha sadeleşerek halka inme görüşü, hayat bulmaya başlamıştır.

Aruz ölçüsü halen yaygın olmakla beraber millet olarak veznimizin hece olduğu teyit edilmiştir.

ŞİİRDE TANZİMATÇILAR

Şiirde genelde sevgi, aşk gibi hususlar işlenmiştir. Hem Divancılarda hem de Yunus Emre, Karacaoğlan gibi halk edebiyatçılarında bu unsurlar daha baskındır. 19. Asır Tanzimat edebiyatıyla hürriyet, adalet, kültür gibi hususlar da bu konulara eklenmiştir.

Tanzimatın ilk ediplerinden olan Namık Kemal, Ziya Paşa, Şinasi de bu durum daha fazladır. Sonraki ediplerde ise bireysel hususlara da sık yer verilmiştir. Bu dönemde romantizm akımı hakim akım olarak görülür. Ahmet Mithat Efendi de bu dönemin en önemli isimleri arasında yer alır.

TİYATRODA TANZİMATÇILAR

Tanzimat’la beraber Hacivat, Karagöz, Meddahlık, Orta Oyunu gibi türlerin de dışına çıkılmıştır. Bu devir, Fransız Molierre başta olmak üzere Fransız Victor Hugo, İngiliz Shakespeare’den uyarlama tiyatro oyunları icra edilmiştir.

Tanzimat döneminin Şinasi’nin Şair Evlenmesi adlı komedyası Batılı anlamda yazılan ilk tiyatro eseridir. Sahnelenen ilk tiyatro eseri ise Namık Kemal’in Vatan Yahut Silistre’sidir. Ki bilhassa Namık Kemal, kendinden sonraki nesilleri çok etkilemiştir. Direktör Ali de önemli tiyatro yazarlarındandır. Onun Konana Yatıyor ile Misafir-i İstiklal adlı oyunları en bilinenleridir.

ROMAN VE HİKâYEDE TANZİMATÇILAR

Romanda da diğer türlerdeki gibi ilk örnekler çevirilerle başlamıştır. Yusuf Kamil Paşa’nın Fransız Fenelon’un Telemak adlı romanı bu amanda ilktir.
Bunun haricinde ilk yerli romanı Şemseddin Sami, Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat ile yazmıştır. Şemseddin Sami, aynı zamanda Galatasaray Spor Kulübü’nün kurucusu Ali Sami Yen’in babasıdır.

İlk edebi roman ise Namık Kemal’in İntibah isimli romanıdır. Ancak Tanzimat romanları içerik ve teknik bakımından zayıftır. Ki bu da normaldir. Edebiyatımızda modern manada ilk hikâyecilik de Sami Paşazade Sezai’nin Küçük Şeyler adlı eseri denilebilir.

GAZETECİLİKTE TANZİMATÇILAR

Osmanlı’da çıkarılan ilk gazete 1831 tarihli Takvim-i Vekayi gazetesi ilk resmi gazete sayılır.

İlk yarı resmi gazetesi ise William Churchill tarafından çıkarılan 1840 tarihli Ceride-i Havadis’tir. İlk özel gazete de 1860-1866 arasında yayımlanan İbrahim Şinasi ile Agah Efendi’nin Tercüman-ı Ahvâl’idir. Tercüman-i Ahval’de genelde Şinasi, Ahmet Vefik Paşa ve Ziya Paşa yer almıştır.

Bu dönemde çıkarılan diğer gazeteler: Tasvir-i Efkâr, Muhbir ve Tercüman-ı Hakikat’tir.