Ankara Sosyal Bilimler Üniversitesi (ASBÜ) Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Dr. Öğr. Üyesi Bilal Güzel, “Türk Edebiyatında Şehir Biyografileri” başlıklı konferansında Osmanlı sahası Klasik Türk Edebiyatı’nda biyografi türünün doğuşunu ve şehir odaklı eserlerin tarihsel gelişimini ayrıntılı biçimde değerlendirdi.
Güzel, biyografinin başlangıçta tarih biliminin bir dalı olarak ortaya çıktığını, zamanla bağımsız bir yapıya kavuşarak güçlü bir literatür oluşturduğunu söyledi. Hz. Peygamber ve sahabe hayatlarının kayıt altına alınmasına yönelik çalışmaların İslam medeniyetinde bu türün gelişimine büyük katkı sunduğunu belirtti. Hadis ravilerine dair tutulan kayıtların doğrulama süreçlerindeki rolü sayesinde biyografik bilginin kıymet kazandığını vurguladı.
Konuşmada vefeyât-nâmelerin ilk olarak hadis âlimlerinin hayatlarını ve vefat tarihlerini takip etmek amacıyla ortaya çıktığı, zaman içinde gelişerek kapsamlı bir biyografik türe dönüştüğü anlatıldı. Bu metinlerin başlangıçta kronolojik biçimde yazıldığı, ilerleyen dönemlerde alfabetik düzene geçtiği bilgisi paylaşıldı. İbn Hallikân’ın Vefeyâtu’l-a‘yân adlı eseri bu dönüşümün en önemli dönüm noktalarından biri olarak gösterildi.
Arapça ve Farsça yazılan şehir-bölge biyografilerinin Bağdat, Şam, Endülüs, Medine, Halep, İsfahan ve Tebriz gibi dönemin kültür merkezlerinde yoğunlaştığını belirten Güzel, bu şehirlerdeki kültürel birikimin eserleri zenginleştirdiğini ifade etti.
Türk edebiyatındaki tarihsel örneklere değinen Güzel, biyografik geleneğin Ali Şîr Nevâyî ile belirgin bir yapı kazandığını, Anadolu sahasındaki ilk örneklerin ise Lâmiî Çelebi tarafından verildiğini söyledi. Türk edebiyatındaki ilk şehir-bölge biyografisinin Edirne için kaleme alınan Enîsü’l-Müsâmirîn, ardından Bursa için yazılan Ravzâ-yı Evliyâ (Vefeyât-ı Selîsî) olduğunu belirtti. Her iki şehrin de Osmanlı’nın önemli kültür merkezleri arasında bulunmasının bu geleneği desteklediğini vurguladı.
İstanbul için kapsamlı bir şehir biyografisinin henüz hazırlanmamış olmasını, şehrin olağanüstü zengin malzemesinin tek bir eserde toplanamayacak kadar geniş olmasına bağlayan Güzel, Çorum için yazılan vefeyât-nâmenin ise müellifinin bireysel gayretiyle ortaya çıkan istisnai bir çalışma olduğunu söyledi. Bu eserlerin padişahlardan şairlere, ulemadan meslek erbaplarına kadar geniş bir kesimi kapsadığını, ayrıca şehrin mimarisi, kültürel yapısı ve tarihî atmosferine dair önemli bilgiler sunduğunu ifade etti.
Konferansın sonunda Dr. Bilal Güzel, Ankara’nın başkentliği boyunca böyle bir çalışmayı mümkün kılacak zengin bir malzeme biriktirdiğini belirterek, Ankara’da kabirleri bulunan devlet adamları, komutanlar, valiler, belediye başkanları, dinî şahsiyetler ve edebiyatçılar üzerine hazırlanacak bir Ankara vefeyât-nâmesinin şehrin kültürel envanterine güçlü bir katkı sağlayacağını söyledi.