Hangi çılgın bana zincir vuracakmış? Şaşarım!

Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner, aşarım.

Yırtarım dağları, enginlere sığmam, taşarım.”

M.Akif Ersoy

Milletlerin kader anları yalnız cephelerde değil, kelimelerin ruhunda da yaşanır. Toprağın kanla yoğrulduğu zamanlarda edebiyat, bir estetik faaliyet olmanın ötesine geçer, hafızaya dönüşür, vicdan olur, direnişin dili hâline gelir. Türk milletinin tarih boyunca verdiği varlık–yokluk mücadeleleri, destanlardan modern romana uzanan geniş bir edebî damar meydana getirmiştir. Bu damar, Millî Mücadele yıllarında hem geçmişin birikimini taşımış hem de yeni bir ruhun inşasına katılmıştır.

Destandan Millî Mücadele’ye Uzanan Hat

Türk savaş edebiyatının kökleri sözlü kültürün derinliklerinde aranmalıdır. Ozanın kopuzuyla orduya eşlik ettiği çağlardan itibaren zaferin ve yenilginin şiiri söylenmiş, böylece tarih yalnız yaşanmamış, aynı zamanda anlatılmıştır. Bu gelenek, destan, kitabe, gazavatname ve fetihname gibi türlerle yazılı kültüre taşınmıştır.

Mehmet Fuat Köprülü’nün işaret ettiği üzere, yazıdan önce de “millî-şifahi” bir edebiyatın varlığı, Türk milletinin kolektif hafızasını diri tutan başlıca unsurdur (Mehmet Fuat Köprülü, Türk Edebiyatının Menşei, Ankara, 1966., Mehmet Fuat Köprülü, Türk Edebiyatı Tarihi, Ankara, 2003.)

Orhun Yazıtları’ndan Dede Korkut anlatılarına, Battalnâme’den Danişmendnâme’ye uzanan bu çizgide savaş yalnız bir askerî hadise değil; kimlik kurucu bir tecrübe olarak görünür. Böylece edebiyat, zaferin duyurulduğu bir araç değil, milletin kendisini anlama biçimi olur.

Osmanlı İmparatorluğu’nun  Son Asrında Savaşın Edebî Yüzü

XIX. yüzyılın ikinci yarısından itibaren artarda yaşanan savaşlar, edebiyatın tonunu değiştirmiştir. Kırım Harbi, 93 Harbi, Balkan Savaşları ve I. Dünya Savaşı yalnız siyasî sınırları değil, duyguların coğrafyasını da daraltmıştır. Bu daralma, şiirde vatan kavramının belirginleşmesine yol açar.

Namık Kemal’in:

“Vatanın bağrına düşman dayadı hançerini;

Yok mudur kurtaracak bahtı kara mâderini?”

mısralarında görülen çığlık, artık bir imparatorluğun değil, bir milletin sesidir (Vatan Şarkısı).

Aynı şekilde Mehmed Âkif Ersoy’un Balkan felâketi karşısında Kosova’ya seslenişi:

“Nerde olsam çıkıyor karşıma bir kanlı ova…”

dizesiyle tarih, bir hatıradan çok bir yara hâline gelir (Safahat – “Fatih Kürsüsünde”).

Bu yaralı hafızanın en dokunaklı tezahürlerinden biri de yine Âkif’in “Bülbül” şiirinde görülür. İşgal altındaki toprakların acısı, bir kuşun feryadıyla bütünleşir:

“Eşin var, âşiyânın var, baharın var ki beklerdin;

Kıyâmetler koparmak neydi, ey bülbül, nedir derdin?”

Bu mısralarda şair, bülbüle seslenirken aslında vatanın talihini sorgular. Sessiz kalması gereken tabiat bile figan ederken, milletin suskunluğu daha derin bir hicranı çağrıştırır. Bülbülün feryadı, Bursa’nın işgaliyle yaralanan ruhun sembolüne dönüşür; savaş artık yalnız cephede değil, kalpte yaşanan bir yıkımdır.

Bu dönemde savaş, yalnız kahramanlıkla değil, kayıp ve hicranla birlikte anılır. Ömer Seyfettin’in hikâyelerinde esaretin psikolojisi, Halide Edip Adıvar’ın romanlarında işgal altındaki vatanın ruh hâli görülür. Böylece edebiyat, hamasetin ötesine geçerek insanın iç cephesini kurar.

Çanakkale: Edebiyatın Dönüm Noktası

Çanakkale, Türk savaş edebiyatının en yoğun sembol alanlarından biridir. Çünkü burada savunulan yalnız bir toprak parçası değil, bir medeniyet tasavvurudur. Mehmet Âkif’in “Çanakkale Şehitlerine” şiiri, bu tecrübenin hem ağıdı hem de destanıdır:

“Şühedâ gövdesi, bir baksana, dağlar taşlar…”

Bu şiir, tek başına bir edebî tür gibi işlev görmüş; Çanakkale anlatılarının merkezine yerleşmiştir (İnci Enginün, “Çanakkale Zaferinin Edebiyata Aksi”, Yeni Türk Edebiyatı Araştırmaları, İstanbul, 1991).

Millî Mücadele ve Edebiyatın Sorumluluğu

Millî Mücadele yıllarında edebiyat, cephe gerisinin manevî cephanesi olmuştur. Gazeteler, dergiler, hutbeler, şiirler ve romanlar bir direniş atmosferi kurmuştur. Ancak dönemin bazı aydınları, yaşanan büyük inkılabın edebiyatta yeterince karşılık bulamadığını da dile getirir.

İsmail Müştak, bir yazısında bu eksikliği şu sözlerle ifade eder:

“Topraklarımızın altı mezar çukurları, üstü harabe yığınları ile doldu…

Bununla beraber ne hâfıza-i millette bir âbide-i ihtiram var, ne de muhit-i sanatta bir sahife-i şükran!”

Bu serzeniş, edebiyatın yalnız estetik değil, tarihî bir vazife olduğunu hatırlatır (İsmail Müştak, “Bir Hasbihal”, (dönemin süreli yayınları).

Mehmet Halit ise savaş edebiyatını, “savaşan milletlerin o yıllardaki hayatını ve duygularını içine alan edebiyat” olarak tanımlar ve Avrupa’daki örneklerle mukayese ederek bizdeki boşluğa dikkat çeker (Şehab Mecmuası).

Bu eleştiriler, aslında Millî Mücadele’nin edebiyatı doğrudan bir sorumluluk alanına çağırdığını gösterir. Çünkü bu mücadele, yalnız kazanılması gereken bir savaş değil, anlatılması gereken bir hakikattir.

Romanın ve Hikâyenin Cepheye Katılması

Türk edebiyatında Millî Mücadele yılları, yalnızca tarihî bir sürecin anlatımı değil; aynı zamanda toplumun ruh hâlinin, aydın–halk ilişkilerinin, işgal karşısındaki tavırların ve yeni bir devletin doğuş sancılarının edebî düzlemde yorumlanmasıdır. Bu dönemi konu edinen romanlar cephede verilen savaş kadar cephe gerisindeki fikrî, ahlâkî ve sosyal mücadeleyi de görünür kılar. Söz konusu eserler, bir yandan bağımsızlık ülküsünü beslerken diğer yandan çözülmekte olan Osmanlı toplumundan modern Türkiye’ye geçişin zihinsel ve kültürel haritasını çizer.

Millî Mücadele’yi doğrudan yaşayan isimlerden biri olan Halide Edip Adıvar, Ateşten Gömlek romanında savaşın hem bireysel hem toplumsal boyutunu güçlü bir gözlemle aktarır. Eserde Anadolu’nun işgal altındaki görünümü, fedakârlık ve idealizm etrafında şekillenir. Aynı yazarın Vurun Kahpeye adlı romanı ise işgal yıllarında Anadolu kasabasında yaşanan çözülmeyi, ihanet–direniş karşıtlığı üzerinden ele alarak Millî Mücadele’nin yalnız dış düşmana karşı verilmediğini gösterir.

Millî Mücadele romanlarının en önemli temsilcilerinden Yakup Kadri Karaosmanoğlu, farklı eserlerinde bu süreci değişik cephelerden değerlendirir. Yaban, köy gerçekliği üzerinden aydın ile halk arasındaki mesafeyi sorgularken; Ankara, savaşın idealleri ile Cumhuriyet sonrasında ortaya çıkan değer kaymalarını karşılaştırır. Sodom ve Gomore ise işgal altındaki İstanbul’da yaşanan ahlâkî çözülmeyi merkeze alarak Millî Mücadele’nin bir “ruh temizliği” anlamına da geldiğini vurgular.

Mütareke yıllarındaki fikrî bunalımı ele alan Peyami Safa, Biz İnsanlar ve Sözde Kızlar romanlarında Batılılaşma, mandacılık, milliyetçilik gibi tartışmaların bireyler üzerindeki etkisini işler. Bu eserlerde asıl mücadele, zihinsel bağımsızlığın kazanılmasıdır. Benzer şekilde Ahmet Hamdi Tanpınar, Sahnenin Dışındakiler romanında İstanbul’u “seyir yeri”, Anadolu’yu ise kaderin belirlendiği asıl sahne olarak konumlandırır.

Anadolu’daki direnişi yerel ölçekte ele alan Tarık Buğra’nın Küçük Ağa romanı, Millî Mücadele’nin yalnız askerî bir hareket değil, aynı zamanda bir zihniyet dönüşümü olduğunu gösterir. İstanbul’un işgal yıllarındaki panoramasını sunan Kemal Tahir ise Esir Şehrin İnsanları ve devamı niteliğindeki eserlerinde farklı toplumsal kesimlerin kurtuluş karşısındaki tavrını gerçekçi bir bakışla ortaya koyar.

Belgelere dayalı anlatımıyla öne çıkan Samim Kocagöz’ün Kalpaklılar romanı cephe gerisini ve Kuvâ-yı Milliye’nin oluşumunu destansı bir dille aktarırken; Turgut Özakman’ın Şu Çılgın Türkler adlı eseri, topyekûn direnişi geniş bir tarihsel perspektifle ele alır. Attilâ İlhan romanlarında ise Millî Mücadele ruhu, sonraki dönemlerin siyasal ve toplumsal tartışmalarıyla birlikte değerlendirilir.

Millî Mücadele’yi anlatan romanlar, tarihî bir dönemin kronolojisini vermekten çok daha fazlasını yapar. Bu eserler; işgal karşısındaki ahlâkî tavrı, bağımsızlık fikrinin oluşumunu, aydınların sorumluluğunu ve yeni bir toplum kurma idealini edebiyatın imkânlarıyla tartışmaya açar. Böylece Millî Mücadele, yalnız geçmişte kalmış bir savaş değil; kimlik, bilinç ve değerler etrafında sürekli yeniden yorumlanan bir kurucu hafıza hâline gelir.

Basın, Dergiler ve Hutbeler: Cephe Gerisinin Sesi

Millî Mücadele yıllarında kalem, en az süngü kadar belirleyici bir güçtü. Anadolu’da çıkan gazeteler, işgale karşı direnişin fikrî zeminini oluşturdu; kamuoyunu şekillendirdi, moral verdi ve ortak bir bilinç inşa etti. Özellikle Ankara’da yayımlanan Hakimiyet-i Milliye, yalnızca bir haber kaynağı değil, millî iradenin sesi olarak işlev gördü. Meclis’in görüşlerini ve direnişin gerekçelerini halka ulaştırarak siyasî mücadelenin fikrî çerçevesini çizdi. Aynı şekilde Sebilürreşad dergisi, dinî ve ahlâkî referanslarla direnişi temellendirdi; bağımsızlık mücadelesini bir varlık meselesi olarak yorumladı. Bu yayınlar, yalnız bilgi aktarmadı; milletin dağılmış iradesini toparlayan birer zihinsel seferberlik metni hâline geldi.

Cephe gerisinin en güçlü kürsülerinden biri ise camilerdi. Hutbeler, bildiriler ve beyannameler, halkı doğrudan harekete geçiren sözlü metinler olarak büyük etki uyandırdı. Bu bağlamda Mehmed Âkif Ersoy’un Balıkesir Zağanos Paşa Camii’nde verdiği vaaz, yalnız dinî bir hitabe değil, millî direniş çağrısı niteliğindedir. Âkif, işgale karşı koymayı imanî bir sorumluluk olarak sunarak mücadeleye metafizik bir derinlik kazandırmıştır. Anadolu’nun çeşitli şehirlerinde yayımlanan beyannameler ve miting konuşmaları da benzer biçimde, bağımsızlığı hem tarihî hem ahlâkî bir zorunluluk olarak dile getirmiştir. Böylece basın ve hitabet, cephede kazanılan zaferin manevî zeminini hazırlamış; kelimeler, mermilerin açtığı yolu hafızaya dönüştürmüştür.

İstiklal Şairi ve İstiklal Marşı

Millî Mücadele yılları, yalnızca askerî bir direnişin değil, aynı zamanda milletin ruhunu ayağa kaldıran bir iman ve fikir seferberliğinin adıdır. Bu süreçte kalemiyle cephedeki askerin yanında duran en büyük isimlerin başında Mehmet Âkif Ersoy gelir. O, vaazlarıyla Anadolu’yu dolaşarak halkı direnişe çağırmış, şiiriyle mücadeleye ahlâkî ve metafizik bir derinlik kazandırmıştır. İstiklâl Marşı ise bu mücadelenin hem özeti hem de ebedîleşmiş ifadesidir. Marş, bir zafer metninden çok, bağımsızlık için ayağa kalkan bir milletin iman manifestosu niteliğindedir.

İlk kıta, “Korkma” hitabıyla başlar. Bu sesleniş yalnız cephedeki askere değil, işgal altındaki bütün bir millete yöneliktir. Sönen ocaklar, yıkılan şehirler ve dağılan bir devlet karşısında ümitsizliğe kapılmaması gereken bir millet vardır. Buradaki korkmama çağrısı, maddî güçten değil, inançtan beslenen bir dirilişi ifade eder. Bayrağın “sönmeyecek” oluşu, milletin bağımsızlık azminin sembolüdür.

İkinci kıtada bayrak, nazlı bir sevgili gibi tasvir edilir. Bu kişileştirme, vatan ile millet arasındaki duygusal bağı kuvvetlendirir. Bayrağın dalgalanması için dökülen kanın helâl oluşu, özgürlüğün bedelinin farkında olunduğunu gösterir. Böylece marş, bağımsızlığı bir hak değil, şehit kanıyla kazanılmış kutsal bir emanet olarak sunar.

Üçüncü ve dördüncü kıtalarda şair, milletin karakterine yönelir. “Ben ezelden beridir hür yaşadım” ifadesi, Türk milletinin tarihî hafızasına yapılan güçlü bir göndermedir. Burada özgürlük, modern bir siyasî kavramdan çok, fıtratın bir parçası olarak değerlendirilir. Zincir kırma metaforu ise işgalin yalnız toprak kaybı değil, bir esaret girişimi olduğunu vurgular.

Beşinci kıtada cepheye doğru yönelen bir ruh hâli görülür. Şair, Batı’nın maddî gücüne karşı “iman dolu göğüs”ü çıkarır. Bu karşıtlık, Millî Mücadele’nin temel dinamiğini açıklar: teknik üstünlüğe karşı manevî direniş. Burada savaş, yalnız silahla değil, inançla kazanılan bir mücadeledir.

Altıncı ve yedinci kıtalarda vatanın kutsallığı ön plana çıkar. Toprağın “şüheda” ile dolu oluşu, vatanı sıradan bir coğrafya olmaktan çıkarır ve manevî bir mekâna dönüştürür. Şair, bu toprakların ancak uğruna can verildiği sürece vatan olacağını hatırlatır. Bu bölümde bireysel varlık ile milletin kaderi birleşir.

Sekizinci kıtada şehitlik makamı yüceltilir. Şair, şehidin cennete giden yolunu tasvir ederken, ölümü bir yok oluş değil, ebedî hayata açılan kapı olarak yorumlar. Bu anlayış, cephede savaşan askerin moral dünyasını besleyen en önemli unsurlardan biridir.

Dokuzuncu kıtada özgürlük, ilahî bir hak olarak tanımlanır. Hürriyetin Tanrı’ya kullukla birlikte anılması, bağımsızlığın yalnız siyasî değil, aynı zamanda inançla ilgili bir mesele olduğunu gösterir. Böylece marş, milliyetçilik ile maneviyatı aynı potada buluşturur.

Son kıta ise bir dua ve temenni niteliğindedir. Bayrağın ebediyen dalgalanması, ezanların susmaması ve vatanın kıyamete kadar var olması dileğiyle marş tamamlanır. Bu bölüm, Millî Mücadele’nin yalnız o güne değil, geleceğe yönelik bir medeniyet iddiası taşıdığını ortaya koyar.

Mehmet Âkif Ersoy, Millî Mücadele’nin şairi olmanın ötesinde, milletin vicdanını temsil eden bir mütefekkirdir. İstiklâl Marşı ise bir savaşın kazanıldığını ilan eden metin değil; bağımsızlığın hangi inanç, hangi ahlâk ve hangi fedakârlık üzerine kurulacağını gösteren bir ruh beyannamesidir. Bu yönüyle marş, geçmişin hatırası değil, her dönemde yeniden okunması gereken bir istiklal çağrısıdır.

Edebiyat Bir Hatıra Değil, Bir İnşa Faaliyetidir

İstiklâl Mücadelesi, Türk edebiyatına yalnız yeni konular kazandırmamış, ona yeni bir ahlâk da yüklemiştir. Bu ahlâk, tarihle sanat arasındaki mesafeyi kapatma çabasıdır. Çünkü tarihi yapanlarla yazanlar arasındaki kopukluk, milletin hafızasında bir boşluk meydana getirir.

Bugün Millî Mücadele’yi anlamak, yalnız arşiv belgelerine bakmakla değil; o dönemin şiirini, romanını, hatıratını yeniden okumakla mümkündür. Edebiyat burada bir tanık değil, kurucu bir unsurdur. Kelimeler, mermilerin açtığı yolu hafızaya dönüştürür.

Ve belki de bu yüzden, İstiklâl Mücadelesi’nin en sahici cephelerinden biri hâlâ edebiyattır.

İSLAM COĞRAFYASININ MÜCADELE AZMİ

İstiklal mücadelesi veya var olma kavgası yalnızca cephelerde verilen nizami bir harp değil, aynı zamanda fikir, inanç, kimlik ve şeref mücadelesidir. Bu mücadelenin en mühim şahidi, hatta taşıyıcısı edebiyattır. İslam coğrafyasının, emperyalizme karşı müstemleke olmama direnişlerinde edebiyat, milletleri ayakta tutan şuur, hatırlatma ve çağrı vazifesi yapmıştır.

Türkiye, Azerbaycan, Pakistan gibi kardeş ülkelerde istiklal mücadelesi ile edebiyat eş zamanlı devam etmiştir. Yazar ve şairler; kalemlerini kılıçtan keskin tutarak bir nevi ”kalemli süvariler” olmuşlardır.

MİLLİ MÜCADELENİN VİCDANI OLARAK EDEBİYAT

Türkiye’de istiklal mücadelesinde edebiyat, cephede kelimelerle siper kazmıştır.  Cephe gerisinde halkı tanzim etmiş, gençleri askere alma birimi gibi çalışmıştır. Bu uğurda emeği geçen insan sayısı çok fazla. Ancak en gür ses hiç şüphesiz Mehmet Akif Ersoy’dur. Akif, yalnızca İstiklal Marşı’nın şairi değil; milletin imanını, ahlakını ve direniş ruhunu mısralarla diri tutan bir fikir adamıdır. Safahat’ta Anadolu’nun yoksulluğunu, aynı zamanda sarsılmaz azmini dile getirir. ”Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.” (Safahat) En son ocağın bile zafere giden bir umut olduğunu haykırır. Onun şiiri, cephedeki askerin maneviyatını artırmış, camideki cemaate umut, münevverlere ise mesuliyet yüklemiştir.

Milli Mücadele yıllarında edebiyat; vaazlar, şiirler, makaleler ve marşlarla halkın şuurlanmasına vesile olmuştur. Dergiler, gazeteler ve kürsüler birer edebiyat cephesine dönüşmüş; edebiyat, işgal karşısında teslimiyeti değil, direnişi telkin etmiştir. Bu dönemde edebiyatın ana muhtevası vatan, iman, fedakârlık ve istiklal olmuştur.

İSTİKLALİN FİKRİ MİMARI OLARAK MUHAMMED İKBAL

Pakistan’ın kuruluş sürecinde edebiyat, yalnızca bir sanat alanı değil, doğrudan siyasi ve fikrî bir rehber olmuştur. ”Pakistan’ın Mehmet Akif Ersoy’u” Muhammed İkbal, istiklal düşüncesinin öncülerindendir. İkbal’in şiirleri, Müslümanların özgüvenini yeniden inşa etmeyi hedefler. Ona göre asıl esaret, zihinsel ve ruhsal esarettir.

İkbal, Doğu’nun Batı karşısındaki geri kalmışlığını eleştirirken çözümü taklitçilikte değil; köklere dönüşte, ahlakta ve dinamizmde görür. Onun şiirlerinde istiklal, yalnızca siyasi istiklal değil; öze dönüş küllerinden yeniden dirilme şuuruyla ayağa kalkan bir ümmet idealidir. ”Akıl başıma put yağdırdı, İbrahim gelip kurtardı.” İkbal’in düşüncesinde akıl tek başına yeterli değildir; vahyin rehberliği olmadan hakikate ulaşılamayacağını savunur.

KİMLİK VE İSTİKLALİN ŞİİRİ

Azerbaycan’da istiklal mücadelesi, özellikle Rus/Sovyet baskısı altında uzun yıllar bir var olma savaşı olarak sürdürülmştür. Bu mücadelenin edebiyattaki en güçlü temsilcilerinden biri Bahtiyar Vahabzade’dir. Vahabzade’nin şiirlerinde istiklal; ana dil, milli kimlik ve tarih bilinciyle birlikte işlenir.

”Gülistan” şiiri başta olmak üzere eserlerinde bölünmüşlük, esaret ve hürriyet hasreti; yüreği yanmış bir milletin feryadı gibi hissettirilir.  Azerbaycan edebiyatında istiklal, çoğu zaman doğrudan söylenemeyen bir hakikat olarak semboller ve metaforlar aracılığıyla dile getirilmiştir. Bu da edebiyatı, baskı dönemlerinde bir “gizli direniş dili”ne dönüştürmüştür.

ORTAK BİR RUH

Türkiye, Pakistan ve Azerbaycan örnekleri birlikte incelendiğinde müşterek bir istiklal edebiyatı ruhu ortaya çıkar. Bu coğrafyalarda edebiyat; halkı gaflet uykusundan uyandıran, şuurlandıran; inancı ve ahlakı canlı tutan manevi destek; gelecek nesillere mücadele şuurunu aktaran miras olmuştur.

Şair ve edipler, sadece olup biteni anlatmanın yanı sıra olması gerekeni de izah etmişlerdir. Müslüman Doğu toplumları istiklal mücadelesinde edebiyat, tarihin tam merkezinde yer almıştır.

”Edebiyatta İstiklal”, milletlerin var olma iradesinin ete kemiğe bürünüp, kelimelerle görünmüş hâlidir. Mehmet Akif’te imanla yoğrulmuş bir direniş, İkbal’de vahye dayalı hürriyet, Vahabzade’de kimlik ve hafıza mücadelesi olarak zuhur eder. Bu isimler, farklı coğrafyalarda ama aynı ideal etrafında buluşmuşlardır: Hür ve şerefli bir millet olarak yaşamak.

Şairler milletleri adına istiklal arzularını haykırmışlardır. ”Unutma ki şairleri haykırmayan bir millet, Sevenleri toprak olmuş öksüz bir çocuk gibidir.” (M.E. Yurdakul) İstiklal edebiyatı, geçmişin masalcısı değil; varislerine de mesuliyeti, kutlu bir miras bırakan muristir.

Milli Mücadele’nin öncü isimleri arasında haklı bir yer edinen Mehmet Âkif Ersoy, yalnızca kalemiyle değil, fikri duruşuyla da dönemin en etkili şahsiyetlerinden biri olmuştur. Gerçek anlamda gazetecilik faaliyetinde bulunduğu Sebîlürreşad dergisinde kaleme aldığı şiirler ve yazılar, ona ümmet nezdinde “İslâm şairi” unvanını kazandırmıştır. Söz konusu unvan, sadece edebi gücünden değil, aynı zamanda taşıdığı inanç, sorumluluk ve fikir dünyasından beslenmiştir.

Milli Mücadele’ye destek olmak gayesiyle Mustafa Kemal Paşa tarafından Ankara’ya davet edilen Âkif, bu çağrıya gecikmeden icabet etmiş ve Anadolu’daki direniş ruhunun önemli bir parçası hâline gelmiştir. O günlerde Hakimiyet-i Milliye gazetesi tarafından “Büyük İslâm Şairi” başlığıyla Ankara’da bulunduğu millete duyurulmuş, böylelikle onun toplum üzerindeki etkisi açıkça ortaya konmuştur.

Âkif’in “İslâm şairi” olarak anılmasında, sadecee güçlü bir edebiyatçı olması değil, aynı zamanda kendisini sürekli geliştiren bir fikir insanı olması belirleyici olmuştur. Ümmet ve vatan için duyduğu derin kaygı, onun hem düşünce dünyasını hem de edebi dilini şekillendirmiştir. Milli Şairimiz Âkif, yer yer Doğu merkezli bir bakış açısı geliştirmiş, yazılarında, vaazlarında ve şiirlerinde Batı’nın yol açtığı sorunları ele alırken kendine özgü bir üslup ortaya çıkarmıştır.

Ancak burada dikkat edilmesi gereken önemli bir husus vardır. Âkif’ten bize miras kalan sadece onun Doğu-Batı eksenli yaklaşımı değildir. Asıl miras, onun bağımsız düşünceye dayanan edebi duruşu, vatanseverliği ve ahlaki sorumluluğudur. Bu sebeptendir ki, edebiyatta Âkif’in izlediği yol, günümüzde de güçlü bir referans noktası olmalıdır.

GÖRÜNMEYEN TEHLİKE: KÜLTÜREL VE EDEBİ YÖNLENDİRME

Günümüzde oryantalist bakış açılarından kurtulmaya yönelik çabalar artarken, daha sinsi ve fark edilmesi zor bir tehlike ile karşı karşıya kalındığı görülmektedir. Açıkça tanımlanamayan bu durum, adeta bir “zihinsel yönlendirme” şeklinde kendini göstermektedir. Söz konusu bu yönlendirme, doğrudan baskıdan ziyade, davranış ve algı yönetimi üzerinden ilerlemektedir.

Bu bağlamda, Batı merkezli bir anlayışla yetiştirilen bazı edebiyatçıların etkisi dikkat çekmektedir. Türkiye dışında yaşayan ya da içeride olup benzer bir bakış açısını benimseyen bu isimler, çoğu zaman “evrensellik” ve “özgürlük” kavramları üzerinden meşrulaştırılmaktadır. “Edebiyat ayrı, siyaset ayrı” söylemiyle sunulan bu yaklaşım, ilk bakışta masum görünse de, uzun vadede kültürel bağımsızlık açısından tartışmalı zeminin oluşmasına neden olmaktadır.

Öte yandan dikkat çekici bir diğer husus ise, bu tür yaklaşımların özellikle Doğu toplumlarında daha fazla ortaya zuhur etmesidir. Bu noktada şu soru önem kazanmaktadır:

Batı dünyasında, kendi değerlerine sıkı sıkıya bağlı bir Doğulu yazarın aynı ölçüde destek gördüğü ne kadar söylenebilir?

EDEBİYATIN İSTİKLÂL MÜCADELESİNDEKİ ROLÜ

Türkiye’de ve genel olarak İslâm coğrafyasında “İstiklâl” kavramı yalnızca siyasi ya da askeri bir mücadeleyle sınırlı değildir. Aynı zamanda kültürel ve edebi bir bağımsızlık meselesidir. İşte bu noktada edebiyatçılara büyük görevler düşmektedir.

Edebiyat, toplumların hafızasını inşa eden en güçlü araçlardan biridir. Bu nedenle, kalem sahiplerinin hangi değerler üzerinden üretim yaptığı, doğrudan toplumun düşünce yapısını etkiler. Mehmet Âkif’in ortaya koyduğu ve bize miras bıraktığı örnek, bu açıdan hâlâ yol göstericidir.

Günümüzde, Batı merkezli yönlendirmelere kapılmadan, kendi değerlerini koruyarak eserler ortaya koyan edebiyatçıların varlığı, kültürel bağımsızlık adına umut vericidir. Bu şuurla hareket eden kalemlerin çoğalması, edebiyatta istiklâlin güçlenmesini sağlayacaktır diyebiliriz.

İstiklal ve edebiyattan söz ederken kardeş ülkelerimiz Pakistan ile Azerbaycan’ın da milli şairleri İkbal ve Vahabzade’yi anmamak haksızlık olur.

Pakistan’ın milli şairi Muhammed İkbal ile Azerbaycan’ın milli şairi Bahtiyar Vahabzade’nin, “Sahipsiz olan memleketin batması haktır, Sen sahip olursan bu vatan batmayacaktır.” diyen Mehmet Âkif Ersoy’un izinden gittiğini söyleyebiliriz.

Yazımızı da Mehmet Âkif Ersoy’un nasihat gibi dizeleriyle bitirelim:

CENK ŞARKISI

Sebîlürreşâd cerîde-i İslâmiyyesinin kahraman askerlerimize armağanı

Yurdunu Allâh’a bırak, çık yola:

“Cenge!” deyip çık ki vatan kurtula.

Böyle müyesser mi gazâ her kula?

Haydi, levend asker, uğurlar ola!

Ey sürüden arkaya kalmış yiğit!

Arkadaşın gitti, yetiş, sen de git.

Bak ne diyor, cedd-i şehîdin, işit:

“Durma git evlâdım, uğurlar ola!

Durma git evlâdım, açıktır yolun…

Cenge sıvansın o bükülmez kolun;

Süngünü tak, ön safa geçmiş bulun,

Uğrun açık olsun, uğurlar ola!

Yerleri yırtan sel olup taşmalı!

Dağ demeyip, taş demeyip aşmalı!

Sendeki coşkunluğa el şaşmalı!

Haydi git evlâdım, uğurlar ola!

Yükselerek kuş gibi Balkanlar’a,

Öyle satır at ki kuduz Bulgar’a:

Bir daha Osmanlı’ya güç sırtara!

Git de gel evlâdım, uğurlar ola.

Düşmana çiğnetme bu toprakları;

Haydi kılıçtan geçir alçakları!

Leş gibi yatsın kara bayrakları!

Kahraman evlâdım, uğurlar ola.”

* * *

Balkan’ı bildin mi nedir, hemşeri?

Sevgili ecdâdının en son yeri,

Bir sıla isterdin a çoktan beri,

Şimdi tam vakti… Uğurlar ola!

Balkan’ın üstünde sızan her pınar,

Bir yaradır, durmaz içinden kanar!

Hangi taşın kalbini deşsen: Mezar,

Gör ne mübârek yer… Uğurlar ola!

Eş hele bir dağları örten karı:

Ot değil onlar, dedenin saçları!

Dinle: Şehîd sesleridir rüzgârı!

Durma levend asker… Uğurlar ola!

Ey vatanın şanlı gazâ mevkibi,

Saldırınız düşmana arslan gibi.

İşte Hudâ yâveriniz , hem Nebî.

Haydi gidin, haydi, uğurlar ola!

4 Teşrînievvel 1328 (17 Ekim 1912)